|
|
 |
|
|
Kompost nedir, nasıl yapılır
Craig C. Freudenrich, Ph.D.
|
|
|
|
ABD’de yılda yaklaşık 210 milyon ton çöp veya katı atık üretilmektedir. Bu çöpün büyük bir bölümü (% 57’si) belediyelere ait çöp toplama havzalarında toplanıyor. Bunların yaklaşık 56 milyon tonluk bölümünü (%27) oluşturan cam, kağıt ürünleri, plastik ve metaller geri kazanım yoluyla tekrar kullanıma sunuluyor ve bahçe atıkları kompostlama yoluyla geri kazanılıyor. Kompostlama, katı atıkların içlerindeki organik maddeleri, kolayca depolanabilir, işlenebilir ve çevre için kullanılabilir hale getirmek için, bol oksijenli bir ortamda mikroorganizmalar tarafından parçalandıkları bir katı atık değerlendirme yöntemidir. Kompostlama, evsel katı atıkların azaltılmasında en iyi yöntem olarak nitelendirilebilir. Kompostlama her evde küçük bir maliyetle uygulanabilir, ve bahçede doğal gübre olarak yararlanılabilecek mamûl kompost veya humus elde edilebilir.
Bu yazıda, katı atıklar kompostlanınca ne olur, kendi kompostunuzu nasıl yapabilirsiniz, kompostlama neden yararlıdır, ve okul laboratuarı düzeyinde kompostlamanın incelenmesi amacıyla pratik bir kompost kolonunun nasıl yapılacağı anlatılacaktır.
|
|
|
|
|
|
Kompost Biyolojisi
Kompostlama, doğada oluşan doğal çürüme ve ayrışma süreçleri için gereken ideal koşulları yaratır. Kompostlama için şunlara gerek vardır:
•Organik atık - gazete, yaprak, ot, mutfak atıkları (meyve, sebze), odunsu maddeler
•Toprak – mikroorganizma kaynağı olarak
•Su
•Hava – oksijen kaynağı olarak
Kompostlama esnasında, topraktaki mikroorganizmalar organik atıkları (karbon içeren) yiyerek onları çok basit parçalar halinde parçalarlar. Bunun sonunda, azot, fosfor ve potasyum gibi inorganik besinleri de içeren, elyafça zengin, karbon içerikli humus elde edilir. Mikroorganizmalar, aerobik havalandırma yoluyla parçalama işlemini gerçekleştirirler, ve kompost silosu içindeki malzemeyi alt-üst ederek malzemenin içine girmesini sağladığınız havanın oksijenine gerek duyarlar. Yaşamak ve çoğalmak için mikroorganizmaların suya da gereksinimleri vardır. Solunum sürecinde mikroorganizmalar karbon dioksit ve ısı yayarlar. Kompost yığınlarında sıcaklık 28 - 66 C’’ye kadar yükselebilir. Kompost yığını veya silosu düzenli olarak alt-üst edilir ve sulanırsa, mamûl kompost haline dönüşüm süreci iki veya üç hafta gibi çok kısa bir süre içinde tamamlanabilir (aksi halde bu işlem aylar sürebilir).
|
|
|
|
Kompostlama koşulları verimli bir ayrışmaya uygun olmalıdır. Gerek duyulan koşullar:
•Bol hava – karışım her gün veya gün aşırı alt-üst edilmelidir
•Yeterli miktarda su – karışım nemli olmalı, ama sırılsıklam ıslak olmamalıdır
•Uygun karbon azot karışımı – oran yaklaşık olarak 30:1 olmalıdır (ayrıntılı bilgi için Elements of Composting: C:N ratio ve Virtual Pile ‘e bakınız)
•Küçük boyutlu partiküller – küçük partiküller daha hızlı ayrıştığı için büyük parçalar ufalanarak kompost silosuna atılmalıdır
•Yeterli miktarda toprak – süreç için gereken mikroorganizmalar sağlanmalıdır
|
|
|
|
Kompost yığını aslında, canlı organizmaların karmaşık bir organizasyonuna – gıda ağı - sahiptir. Bakteriler ve mantarlar önce çöp içindeki organik maddeleri parçalarlar. Tek hücreli organizmalar (protozoa), küçük solucanlar, kıl kurtları (nematodlar), ve akarlar, bakteriler ve mantarlarla beslenirler. Asalak nematodlar, asalak akarlar ve diğer omurgasızlar (ahşap bitleri, kırkayaklar, kın kanatlılar) protozoa, akarlar ve nematodlar ile beslenirler (resimleri için SFI Resim Galerisi‘ne bakınız). Bütün bu organizmalar, sürecin verimliliğini artıran, kompost içindeki organizma nüfusunu dengelemeye çalışır.
Kompostun hazırlanması
Kompostu hazırlarken yapılması gerekenler:
•Kompost yığını için uygun bir yer seçin.
•Kompostlama haznesinin şeklini seçin.
•Girdileri ilave edin.
•Kompost yığınının bakımını ve gerekli ilaveleri yapın.
•Mamûl kompostu alıp kullanın.
UYGUN YER SEÇİMİ
Kompost yığınınız için yer seçimi önemli bir konudur. Kompostlamanın evinizin dışında yapılması uygun olur; ancak, ilgilenip bakım yapmaya üşeneceğiniz kadar uzakta da olmamalıdır. Aynı zamanda, komşularınızın şikayetine neden olacak kadar bahçe sınırınızın yakınında da olmamalıdır. Bazı ülkelerde, kompost yığınının nerelere konulacağı yerel yönetmeliklerce kısmen belirlenmektedir. Dikkate alınması gereken diğer hususlar şunlardır:
•Evinize rüzgarın geldiği yönün tersine – Bakımı çok iyi yapılan kompost yığınları bile ara sıra hoş olmayan kokular yayarlar.
•Rüzgar- Her ne kadar rüzgar, gerekli olan havayı sağlasa da, çok fazla rüzgar malzemeyi kurutabilir veya etrafa saçabilir.
|
|
|
|
|
|
•Güneş ışığı- Güneş ışığı kış aylarında kompost yığınının ısıtılmasına yardımcı olabilir; fakat çok fazla güneş kompostu kurutur. Yığını büyük bir ağacın yanına yerleştirecek olursanız, kompost yığınınız yazın serin ve gölgede kalır, kış aylarında ise güneş ışığından yararlanır.
•Drenaj- Yığının içinde su birikimi olmayacak şekilde iyi bir drenaja gerek vardır.
•Yüzey– Zemin olarak çıplak toprak, betondan daha iyidir. Yığının etrafında rahatça çalışabileceğiniz yeterli boş saha bırakmaya dikkat edin (yaklaşık 2 m).
Kompostlama haznesinin seçilmesi
Kompostlama haznesi, bütün girdileri yığacağınız ve kompostlaşma sürecinin doğal olarak gerçekleştiği basit bir yığın bile olabilir – pasif kompostlama. Pasif kompostlama, verimi en düşük olan türdür, ve kompostlama sürecinin günlük olarak düzenlendiği aktif kompostlama’dan daha yavaştır.
|
|
|
|
Kümes telinden, ahşap veya beton bloklardan da kompostlama siloları yapabilirsiniz. Yeni girdileri üstten ilave edip sık sık alt-üst edeceğiniz ve mamûl kompostu alttan alacağınız, basit, tek gözlü siloların yapımı kolaydır. Yeni girdilerin doldurulacağı bir göz; kısmen olgunlaşmış kompostun devredileceği ikinci bir orta göz ve mamûl kompostun aktarılacağı son gözden oluşan çok gözlü (üçlü silo) yapılar da kullanılabilir. Silonun üzerinde, aşırı yağmura karşı koruyan ve rüzgarın malzemeyi etrafa dağıtmasını engelleyen bir örtü bulunmalıdır. Çeşitli kompost siloları bazı ülkelerde piyasada satılmaktadır.
Kullanacağınız hazne türünün seçimi, bu proje için harcamayı düşündüğünüz paraya ve emeğe, ve aynı zamanda elde etmek istediğiniz kompost miktarına bağlıdır. Bazı ülkelerde, kullanılacak hazne türleri mahalli idareler tarafından belirlenir.
Girdilerin ilave edilmesi
Aşağıda belirtilen maddeleri kolayca kompostlayabilirsiniz:
• Mutfak atıkları – kolayca ayrışmaları için en iyisi, atıklar önce doğranmalı veya öğütülmelidir
Sebze ve meyve atıkları – kabuklar, deriler, yapraklar, çekirdekler
Yumurta kabukları
Öğütülmüş kahve (kağıt filtreler dahil), çay poşetleri ve çay, kullanılmış kağıt peçeteler
Mısır koçanları – çabuk ayrışmaları için önce parçalanmaları gerekir
Et/Süt ürünleri – yandaki kutuya bakınız
• Bahçe atıkları
Kesilmiş çim ve otlar - Bazı ot türleri uygundur, fakat çok fazlası kompost yığınında aşırı azot üreteceği için kötü kokmasına neden olur. Biçilen otları değerlendirmek için en iyisi, onları kesildikleri yerde serili bırakmaktır.
Yapraklar
İğne yapraklar
Yabani otlar
Odunsu maddeler (dallar, sürgünler)
Saman veya kuru ot
• Gazete
• Deniz yosunları, esmer su yosunu veya gri bataklık samanı– Şayet deniz kenarında yaşıyorsanız ve bunların toplanması yasaklanmamışsa zengin besi değerli bu şahane girdileri de kullanabilirsiniz. Kompost yığınınıza ilave etmeden önce, aşırı tuzdan arındırmak için temiz su ile yıkayıp durulanmaları gerekir.
• Odun talaşı- Çok iyi bir karbon kaynağıdır.
|
|
|
|
|
|
|
|
Fotoğraf: Karim Nice
Kompostlama silosu içinde mutfak ve bahçe atıkları
|
|
|
|
|
Aşağıda belirtilen malzemeler KOMPOSTLANMAMALIDIR:
•İnsani atıklar veya hijyenik pedler – Hastalık ve parazitler taşıyabilirler, ve hoş olmayan bir koku oluştururlar.
•Hastalıklı bahçe bitkileri – Kompost yığınına hastalığı bulaştırabilirler ve mamûl kompostu bozarlar.
•Arsız otlar – Arsız otların sporları ve tohumları (düğün çiçeği, çan çiçeği, yabani sarmaşık vs.) ayrışma sürecinde de canlı kalırlar ve mamûl kompostu kullandığınızda bahçenize yayılırlar.
•Odun kömürü külü – Toprak mikroorganizmaları için toksiktir.
•Parlak kuşe kağıt – Mürekkep ve boyaları toprak mikroorganizmaları için zehirlidir.
•Böceklere karşı ilaçlanmış bitkiler – Bunlar, kompost besi-ağı organizmaları için zararlıdır, ve böcek ilaçları mamûl kompost içinde de kalırlar.
Kompostlama silosundaki kompost malzemesini bol toprakla örtün. Bazı kaynaklar, karbonca zengin malzemelerle azotça zengin malzemelerin ayrı tabakalar halinde yığılmasını önerirler. Kompostu nemlendirmek için su ilave edin fakat çok ıslatmayın. Karıştırmak ve yeterli havayı sağlamak için kompostu bir kürekle veya kompost çatalı ile alt-üst edin.
Bakımı ve beslenmesi
Yeni kompostlanacak malzeme tabakalarını temiz toprakla birlikte en üste ilave edin. Kompost silosunu düzenli olarak sulayarak kompostu nemli tutun. Yeterli oksijen alınmasını temin etmek üzere kompostu her gün veya gün aşırı alt-üst edin. Bazı silolarda, kompost içine daldırılan delikli PVC borulardan içeriye yeterli hava sağlanır. Bu silolarda kompostu alt-üst etmeye gerek yoktur.
|
|
|
|
Mamûl Kompostun alınması
Mamûl kompost, tek silolu sistemde silonun dibinden, üç silolu sistemde ise üçüncü silodan alınır. Kompostun ne zaman hazır olacağına dair kesin bir tanımlama yoktur. Doğrusunu söylemek gerekirse, hazır olduğuna inandığınız zaman hazır olmuştur. Bu değerlendirmeyi yapabilmek için kullanabileceğiniz bazı parametreler şunlardır:
•Sıcaklık – Yığını alt-üst ettikten sonra sıcaklığını ölçün. Ölçülen değer 38°C’ın altında ise büyük bir olasılıkla hazırdır.
•Görünüm- Malzeme en azından % 50 ayrışmış gibi görünüyor mu? İçine koymuş olduğunuz çöpleri görebiliyor musunuz?
•Hacim- Kompostun hacmi % 50 ile 75 oranında küçülmüş mü?
•Renk- Koyu kahverengi mi, yoksa siyah mı?
•Doku- Pürüzsüz mü, yoksa parçacıklar halinde mi?
•Koku- Toprak gibi kokuyor mu?
Kompostlama süreci tamamlanınca, kullanıma hazırdır. Mamûl kompostun sağladıkları:
•Bahçeniz veya bostanınızda toprağın yapısını geliştirir.
•Toprak mikroplarının aktivitesini arttırır.
•Toprağınızın besi içeriğini zenginleştirir.
•Toprağınızın kimyasını geliştirir; özellikle asit düzeyini (pH derecesi) düzenler.
•Ağaçların ve bitkilerin etrafında toprak sıcaklığındaki değişiklikleri yalıtır.
•Bahçe bitkilerinin ve ağaçların böcek ve hastalıklara karşı dayanıklılığını geliştirir.
Evde kompost yapan birçok insan yaptıkları kompostu kendi evlerinin etrafında, bahçelerinde ve ağaçlarında kendi ihtiyaçları için kullanırlar. Bazıları ise ürettikleri kompostu yöresel seralara, çiçekliklere veya bahçe ile uğraşan komşularına satmaktadırlar.
Bir Kompost Kolonunun yapılması
Ev deneylerinde veya bilimsel sergileme projelerinde kompostlama sürecini küçük ölçekte inceleyebilmek için bir kompost kolonu yapabilirsiniz. Kompost kolonu, aşağıda belirtilen malzemeyi kullanarak kolayca yapılabilir:
•Üç adet 2 veya 2,5 litrelik beyaz PET şişe, kapakları ile birlikte – temizlenmiş ve etiketleri sökülmüş, (piyasada bazı meşrubatlar 2,5 litrelik pet şişelede satılmaktadır)
•Sinek teli – 5 x 5 cm. boyutlarında bir kare şeklinde (nalburlarda parça halinde bulunabilir.)
•Bir parça tel - 15 cm. uzunluğunda; ince tel, elektrik kablosu teli de olabilir
•Küçük çivi, biz veya şiş
•Şeffaf, plastik ambalaj bandı
•Kahve filtresi
•İnce naylon çorap
•Makas veya maket bıçağı
•Gazete
•Toprak
•Kompostlanacak atıklar
|
|
|
|
|
|
2 litrelik PET şişe parçalarından kompost kolonunun yapılması (üst sol); ağzına sinek teli sarılmış 3. şişe (üst sağ); ince bir çivi veya biz ile 2. ve 3. şişelere hava deliklerinin açılması (alt sol, alt sağ)
|
|
|
|
|
Kompost kolonunun yapılması:
1. Makası veya maket bıçağını kullanarak üç şişeyi yukarıda görüldüğü gibi kesin. 1. şişeyi ortadan kesin, ve üst kısmını tam kavisin altından kesin. 2. şişenin üst ve altını kavisli kısımdan kesin. 3. şişenin dibini kavisli kısımdan kesin.
2. Üçüncü şişeyi alın; yukarıda gösterildiği gibi şişenin ağzının etrafına sinek telini sarın ve boynun altından tel ile bağlayın.
3.Yukarıda gösterildiği gibi, biz, ince çivi veya iğne ile, 2. ve 3. şişelerin yanlarına birçok hava deliği açın.
4. Birinci şişeden kesilmiş olan yarım şişenin içine 3. şişeyi, aşağıda görüldüğü gibi, baş aşağı yerleştirin; ve bant ile yapıştırın. Alt yarıda birikecek olan suyu düzenli olarak boşaltabilmeniz için birkaç parça bant kullanabilirsiniz.
5. İkinci şişeyi, aşağıda görüldüğü gibi, 3. şişenin içine yerleştirin, ve bantla yapıştırın.
6. Birinci şişenin üst kısmını ve kapağını alın; ve bunu 2. şişenin açık ucunu kapatmak için kullanın. Aşağıda görüleceği gibi, bu, kompost kolonunun kapağı olacaktır.
|
|
|
|
|
|
Kompost kolonunun parçalarının üst üste yerleştirilmesi (iyi bir görüntü elde etmek için bantlar yapıştırılmamıştır)
|
|
|
|
|
Kompost kolonunun doldurulması:
1.Kahve filtresini, açıklığın tam üstüne oturacak şekilde, 2. şişenin altına iyice terleştirin. Kahve filtresi, bir ön-filtre görevi yaparak sinek telinin toprak parçacıkları ile tıkanmasını önler.
2.Bir parça gazete kağıdı üzerinde, kompostlanacak atıklarla toprağı karıştırın. Atık/toprak karışım oranını deneyerek bulabilirsiniz.
3.Kompost kolonunu atık/toprak karışımı ile doldurun.
4.Kompost kolonunun kapağını kapatın. Kapağı bantlayın.
5.Üst şişe kapağından kolona su ilave edin. İsterseniz su miktarını ölçüp, en iyi verim sağlayan miktarı deneyerek bulabilirsiniz. Su, toprak/atık karışımı içinden aşağı süzülür ve dipte toplanır. Dip kısımdaki suyu düzenli olarak boşaltmanız gerekir.
6.İnce naylon çorabın bir bacağını kesin, ve baş aşağı çevirerek ve kompost kolonunun dışına geçirin. Naylon çoraptan yapılmış olan kılıf, meyve sineklerinin ve tatarcıkların kolona girip çıkmalarını engeller.
Her gün veya gün aşırı sürekli olarak su ilave etmeniz ve dipte biriken suyu boşaltmanız gerekir. İsterseniz kompostu alt-üst edebilirsiniz; ama isterseniz böyle de bırakabilirsiniz, -- yanlardaki hava delikleri yeterli derecede havalandırmayı sağlarlar.
Kompost kolonu ile yapabileceğiniz bazı deneyler:
•Her gün kolonu tartın ve kompostun gelişmesine bağlı olarak ağırlık değişmesinin grafiğini çizin.
•Kolonda her gün kullanılan su miktarını ölçün ve grafiğini çizin. İlave ettiğiniz su miktarından, dipten boşalttığınız miktarı çıkartarak bunu ölçebilirsiniz.
•Kolonun sıcaklığını her gün bir toprak termometresi ile ölçün ve grafiğini çizin.
•Kolon içindeki atıkların görünümünü her gün not edin. Ayrışım için ne kadar süre gerekiyor?
•Dipte biriken drenaj suyunu alın ve bir mikroskopta, kompost içinde yaşamakta olan organizmaları inceleyin.
Çöp anketi
Aileniz bir yılda ne kadar çöp üretiyor? Ne tür şeyleri atıyorsunuz? Bu atıkları geri dönüşüm veya kompostlama yoluyla ne kadar azaltabilirsiniz? Bunların cevabını bulabilmek için aşağıdaki çöp anketini yapın.
1.Bir yılda ürettiğiniz toplam atık miktarını tahmin edin.
•Bir haftada kaç çöp torbası doldurduğunuzu sayın, ve bir torbanın ağırlığını tartın veya hacmini hesaplayın. Hacim hesaplarken, torbanın küre şeklinde olduğunu varsayın: hacim = 4.19 x yarı çap3.
•Haftalık ağırlık veya hacmi 52 ile çarpıp yıllık atık üretimini bulun.
2.Ailenizin ürettiği çöpün oluşumunu belirleyin
•Lastik eldivenler giyerek çöp torbalarınızın içindekileri tasnif edin. Camları, pet şişeleri, yoğurt kaplarını, alüminyum kutuları, naylon torbalar ve plastik ambalajları, gazeteleri, beyaz yazı kağıtlarını, parlak kuşe kağıt ve dergileri, pilleri, et/süt ürünleri atıklarını, sebze/meyve ve gıda atıklarını, gıdasal olmayan atıkları, bahçe atıklarını ayrı ayrı kategoriler halinde ayrı çöp torbalarına doldurun.
•Her bir kategoriye ait torbayı kapatıp tartın veya hacmini hesaplayın (hacim = 4.19 x yarı çap).
3.Her kategorinin toplam çöp içindeki yüzde oranını bulun.
•Her kategoriye ait çöp torbasının ağırlığını veya hacmini toplam çöpün ağırlığına veya hacmine bölün.
•Bulduğunuz sayıyı 100 ile çarpın.
4.Her bir kategoriyi inceleyin, ve geri dönüşüm veya kompostlama yoluyla çöpünüzü azaltabileceğiniz oranı (% olarak) belirleyin.
•Cam, gazete, kuşe kağıt, alüminyum kutu, alüminyum folyo, pet şişe ve yoğurt kapları, naylon torbalar ve plastik ambalajlar gibi öğelerin geri dönüşümü yapılabilir. Bunları geri dönüşüm kumbaralarına atın.
•Gazeteler, bahçe atıkları ve mutfak atıklarının büyük bir kısmı (et/süt ürünleri için özel kompostlama yöntemi uygulanması gerekir) kompostlanabilir.
•Çöpünüzün ne kadarının ambalaj maddelerinden oluştuğunu görün.Bunların bir miktarı da belki gereksiz yere kullanılmış ambalajlardır. Bazı alış veriş torbalarını tekrar kullanarak; kutu içinde satılan ürünler yerine torbalanmış ürünleri alarak bu çöp kategorisini azaltabilirsiniz.
|
|
