Reşat UYGUN

Muğla Belediyesi Çevre Temizlik Müdürlüğü 48000 / MUĞLA

cevre-temizlik@mugla-bld.gov.tr 

resat_uygun@hotmail.com

 Y E K A P

MUĞLA BELEDİYESİ YENİDEN KAZANIM PROJESİ

ÖZET

Kentlerin nüfusu arttıkça, kent sakinleri tarafından üretilen çöp miktarı da artmaktadır. Günümüzdeki tüketim anlayışı, üreticiler tarafından ambalajlı ürünlerin tercih edilmesi, ambalaj sanayinin gelişmesi, ürünü çekici kılmak için ambalajlamanın  kullanılması gibi öğeler kentlerde üretilen çöp miktarını daha da arttırmaktadır. Dolayısıyla çöp toplama sorumluluğuna sahip belediyelerin aynı zamanda yeniden kazanım yönünde çalışmalar da yürütmesi büyük önem taşımaktadır. Muğla Belediyesi bu doğrultuda "Muğla Atıkları kazanıyor,Değerlendiriyor" sloganıyla,atıkların kaynağında ayrılarak yeniden kazanılması ve değerlendirilmesi yönündeki çalışmalarını, Yeniden Kazanım Projesi (YEKAP) kapsamında yürütmektedir.

Anahtar Kelimeler: Muğla, Belediye, Çöp, Katı atık, Geri dönüşüm,Yekap.

RECYCLING PROJECT FOR MUĞLA AS A <ZERO WASTE CITY'

ABSTRACT

As the population of  urban areas increases, the amount  of  pr ğla Municipality is undertaking certain projects. with the slogan of 'house without waste, city \vithout waste' to ensure recycling and disposıng of thcse vrastes at their origins. The municipality is launching this project within the frâmework of Recycling Project (YEKAP).

Key Words: Muğla, Municipality, Waste, Solid Waste, Recycling,Yekap

GİRİŞ

Kentleşme, insanlık tarihinin önemli devrimlerinden birisidir. Özellikle sanayi devriminden sonra, kentler hem sayıca hem de barındırdıkları nüfus açısından önemli bir gelişme göstermişlerdir. Kentlerin sayıca artması ve kentsel nüfusun gün geççikçe çoğalması beraberinde önemli bazı sorunları da insanlığın gündemine taşımıştır. Bu sorunların başında da, doğal yapının tahribi, tarım alanlarının yok olması ve kentsel atıklarının günümüzde neredeyse baş edilemeyecek boyuta gelmesi yer almaktadır. Türkiye’de kişi başına üretilen atık miktarı 1.31 kg/kişi/gün,toplam üretilen atık miktarı 88.000 ton/gün,yıllık üretilen atık miktarının ise 32 milyon ton/yıl olduğu düşünüldüğünde sorun daha da çarpıcı bir hal almaktadır. 

Bu doğrultuda, doğal kaynakların hızla tüketilip yok edildiği, doğal ve yapay çevrenin acımasızca tahrip edildiği, buna karşılık yeterli önlemlerin alınmadığı bir dünyada yaşamaktayız. Sanayileşmeyle birlikte, artan nüfus da bu süreci beslemektedir.

Artan nüfusun çoğunlukla kentlerde yığılması özellikle gelişmemiş ülkeler açısından bugün önemli sorunlara kaynaklık etmektedir. Ülkemiz koşularını göz önüne aldığımızda kentlerin yaşadığı önemli sorunların başında, kentsel hizmetlerin gereğince sunulamaması, kentsel alanların temiz ve bakımlı tutulamaması ile, kentte yaşayan insanlarca üretilen atıkların düzenli olarak toplanıp bunların sağlıklı şartlarda imhası veya depolanamaması gelmektedir. Ülkemizde bulunan 3225 belediyenin çözmek için uğraştığı bu sorunun bir sonucu olarak, hemen yanı başımızda 'Vahşi depolama" n ı n  yol açtığı çöp dağları oluşmaktadır. Oluşan bu çöp dağlan insan yaşamını dolaylı olarak tehdit etmenin yanında tarım alanlarını da doğrudan tehdit eder hale gelmiştir. Bunun yanında tüketim alışkanlıklarının değişmesi, tek kullanımlık plastik veya metal kökenli malzemenin yaygınlaşması, malların tüketimini sağlamak için yapılan ambalajların doğal kaynak kullanımı ve atık miktarının arttırılmasına yol açması gibi faktörler, kentsel mekanları kirlettiği gibi, belediyelerin bu alandaki yükünü de artırmaktadır.  Sorunun boyutunun büyüklüğü yanında, belediyelerin yeterli mali kaynaklara sahip olmaması, karşımıza kirli ve bakımsız kentsel mekanlar ile, patlayan çöp alanları sonucu ölen insanlar olgusunu çıkarmaktadır.Ancak 30.Temmuz.2004 tarih ve 25538  sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Ambalaj ve Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği  sorunun çözümüne yönelik yasal düzenlemeleri gerçekleştirmiştir.Tüketicilerin,ambalaj atığı üretenlerin,belediyelerin ,yurttaşların , çalışmalara  göstereceği ilgi sorunun çözümüne katkı sağlayabilecektir.  

Bu sorunu hafifletici bir çözümün, kentsel alanlarda kent sakinlerince üretilen çöplerden geri dönüşümlü olanın kaynağında ayrılması ve tekrar üretim sürecine sokulması, evsel atıkların kaynağında olabildiği ölçüde imhası olduğu düşünülmektedir. Bu düşünce doğrultusunda Muğla'da Muğla Belediyesi Çevre Temizlik Müdürlüğünce yürütülen "Yeniden Kazanım Projesi (YEKÂP)" bu bildirinin ana konusunu oluşturmaktadır.

MUĞLA BELEDİYESİ YENİDEN KAZIM PROJESİ (YEKAP)

Yeniden kazanım faaliyetlerinin sistematik olarak uygulanması ve yaygınlaştırılması gerek kentsel alanlarda üretilen çöp miktarının azaltılması; gerekse de doğal kaynakların daha rasyonel kullanılması açısında büyük önem taşımaktadır. Evlerde üretilen çöplerin yaklaşık  %12.07  'sinin geri dönüşümlü çöp olduğu tahmin edilmektedir. Buna karşılık ülkemizde geri dönüşüm çalışmalarını yürüten belediye sayısı yalnızca 49'dur. Bu çalışmaların yürütüldüğü belediyelerde konut başına toplanan haftalık geri dönüşümlü malzeme miktarının en yüksek ortalaması 0.625 kg. dır.²

Muğla'da YEKAP projesinin uygulanmaya başlanma tarihi 5 Haziran 1999'dur. YEKAP projesi üç ana öğeden veya ayaktan oluşmaktadır. Bunlar:

1. Kaynağında ayırma yolu ile, geri dönüşümlü kuru atıkların tekrar üretim sürecine sokulması ile ekonomiye kazandırılması,

2. Evsel nitelikli yaş atıkların çöp öğütücü araçlar kullanılarak fosseptiklere gönderilmesi veya ortamın müsait olduğu alanlarda (bahçeli evlerde vb.) gömülmesi, (kompostlama)

3. Fosseptik atıkların oluşturulan bio-stabilizasyon tesisinde işleme tabi tutularak, işlem sonucunda kabul edilebilir değerler aralığında temizlenmiş suyun alıcı ortama bırakılması ya da katı ve sıvı atıktan da gübre olarak yararlanma olarak ifade edilebilir.

Bu üç öğeden ,Ambalaj Atıklarının Kaynağında Ayrılması ve değerlendirilmesinin Muğla uygulaması  bu bildirinin ağırlıklı amacını oluşturmaktadır. Diğer çalışmalar ise bilgilendirme niteliğinde özet olarak verilmiştir.

Geri Dönüşüm Amaçlı Çalışmalar

Altyapının Oluşturulması: Projenin başlangıcında altyapı çalışmaları yapılmış, toplanması düşünülen geri dönüşümlü atıklar için Yeniden Kazanım Merkezi (YEKAM) yapılmış, ayrı bir araç ile program dahilinde evlerden, işyerlerinden ayrı toplanmaya başlanmıştır. Oluşturulan bu Yeniden Kazanım Merkezinde otomasyon sistemi ile ayırma Muğla ölçeğinde bir kent için ekonomik ve verimli olmayacağından emeğe dayalı bir ayırma tercih edilmiştir.

Eğitim: Altyapı çalışmalarının bitmesinden sonra, projenin kentte yaşayanlara aktarılması ve benimsetilmesi yönünde çalışmalara başlanmıştır. Bu amaçla, ilköğretim ve lise öğrencilerinin projenin yaygınlaşması ve geleceği için uygun bir hedef kitle olarak görüldüğünden, bu hedef kitleye yönelik eğitim çalışmaları yapılmış, bu çalışmalar doğrultusunda, milli eğitim müdürlüğüyle işbirliği yapılarak, okullara gidilmiş, ilköğretim okulları (ana sınıflar dahil) ve liselerde 3 aylık bir süre içinde 11 bin öğrenciye proje anlatılmıştır. Sınıflarda yapılan bu eğitim çalışması sırasında; günümüzde oluşan çevre tahribatı, çöplerin olumsuzlukları üzerinde bilgilendirilme, geri dönüşümün ne olduğu, etkili bir geri dönüşümün nasıl sağlanabileceği ve geri dönüşüm işlemi sonucunda ortaya çıkan kazançlar ve bu doğrultuda Muğla Belediyesince yürürlüğe konulan YEKAP projesinin işleyişi üzerinde durulmuştur. Bu eğitini çalışmaları sırasında gidilen her okula, geri dönüşümlü atıkların biriktirilebileceği bir YAKAP SEPETİ hediye edilmiş, sonra da bu sepetlerdebiriken Ambalaj atıklarının düzenli olarak toplanmasına devam edilmektedir.

Okullarda Gönüllüler Grubunun Oluşturulması: Okullarda yürütülen eğitim çalışmaları sırasında, konuya yakın ilgi duyan ve bir şeyler yapmak isteyen öğrencilerin bir araya gelmesi sonucunda yaklaşık 100 kişilik bir gönüllü çevre gurubu oluşturulmuştur. Oluşan bu gönüllü çevre grubu bir çalışma programı hazırlayarak, kendi bünyesinde alt çalışma gruplarına ayrılmıştır. Bu gurup, yerel TV, radyolarda konu ile ilgili programlar yapılmasına katkıda bulunmuş, yerel gazetelerde çevre sayfalan hazırlamıştır. 23 Nisan ve 19 Mayıs bayramlarında bu gönüllülerce çevreye dair mesajlar içeren ve YEKAP'ı anlatan yaklaşık 10 bin broşür dağıtılmıştır.Teatral gösterilerle,YEKAP Palyaçoları ile de tanıtım çeşitlendirilmiştir.

Okullar arası geri Kazanım Yarışması : Projenin yaygınlaşması,daha geniş kesimlere ulaşması amacıyla   geri kazanımı  özendiren ödüllü yarışmalar  gelenekselleştirilerek devam etmektedir..  

Apartman Yöneticileri/Kapıcıları ile Toplantı: Projenin ilk olarak hayata geçirildiği pilot bölgedeki apartman yöneticilerine yönelik toplantılar yapılmış, yaklaşık 200 apartman yöneticisine ve kapıcısına proje anlatılmış ve uygulama hakkında görüşleri alınmıştır.Mahalle toplantıları  yapılarak ,her  mahalleden toplam 500 ev kadını proje gönüllüsü olarak görev almıştır.

Gönüllülere  ücretsiz YEKAP bidonları dağıtılarak sisteme dahil edilmiştir.

Kent Meclisi Çevre Komisyonu İle İşbirliği: Muğla ölçeğinde yürütülen YEKAP projesinin yürütülmesi ve daha da etkinleştirilmesi için, 1999 yılının sonunda oluşan "Muğla Kent Meclisi Çevre Komisyonu"³ İle yakın işbirliğine gidilmektedir. Kent Meclisi Çevre Komisyonu Muğla Üniversitesi ile işbirliği içinde Muğla'daki çevre temizlik hizmetleri ile, YEKAP hakkında 1300 haneyi içeren⁴ bir anket yapılmış, yapılan bu anketin sonuçlan kamuoyuna duyurulmuştur. Yapılan bu ankete YEKAP' a destek % 80 dolaylarında çıkmıştır. Ayrıca aynı komisyonca Muğla Belediyesine bir öneri niteliğinde hazırlanan,Muğla Üniversitesi, Çevko ve Yurttaşların internet üzerinden yaptığı tartışmalarla şekillenen, Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Yönetmeliğine uygun olarak Muğla Belediyesi Ambalaj Atıkları Yönetim Planı katılımcı bir anlayışla hazırlanmıştır.Hazırlanan bu yönetim planı Belediye Meclisinin 04.Mart.2005 tarih ve 48 nolu kararı ile yürürlüğe girmiştir.Yönetim Planına  YEKAP' m ana öğeleri taşınmıştır. Dolayısıyla anılan yönetmeliğin belediye meclisince kabul edilmesiyle projenin uygulanmasında etkinlik kazanılmıştır..

Kumbaralar: Proje amacına yönelik olarak, Şişe Cam ile işbirliğine gidilerek, kentin muhtelif yerlerine 20 cam kumbarası konulmuş ve sistemi güçlendirmiştir.

Denetim: Zabıta içinden bir kişi "çevre zabıtası" olarak eğitilmiş, bu kişiye yapılan uygulamaları denetleme ve gönüllülerle  işbirliği görevi verilmiştir. Ayrıca  yürürlüğe giren Yönetim Planında  gönüllü denetim ekipleri ile de denetim yapılabileceği  yer almıştır.

Uygulama Sonucu: Proje doğrultusunda geri dönüşümlü atıklar, ayrı bîr araçla toplanmaktadır. Her mahalle için ayrı bir gün toplama günü olarak belirlenmiştir. Şu anda Muğla'da toplanan geri dönüşümlü atık miktarı başlangıçta karışık olarak günlük 200-300 kg iken bu miktar 900-1000 kg arasına yükseltilmiştir.Atıklar fabrikalara gönderilerek değerlendirilmiştir. Değerlendirme sonucu  elde edilen gelirlerle  kent içinde 2 ADET YEKAP PARKI  yapılarak mahallelinin hizmetine  sunulmuştur.Ayrıca okullarda  yarışmaya duyarlılık gösteren  2100 öğrenciye  çeşitli hediyeler verilerek teşvik edilmiştir. Başarılı Okullara bilgisayar ,TV  hediye edilmiş ve YEKAP ağaçları törenle dikilmiştir.Tüm bu etkinlikler yazılı ve görsel medya kanalıyla duyurulmuştur. 

Evsel Nitelikli Yaş Atıkların Bertarafı

Evsel nitelikli yaş atıkların (mutfak atığı, yaş sebze ve meyve atıkları vb.) yerinde / kaynağında imhasına yönelik olarak uygun bahçeye sahip olan evler için yeterli derinlikte hazırlanmış bir çukura gömme yöntemi kullanılabilir. Bu işlem sonucunda kompost gübre hatta ekolojik gübre elde etmek mümkündür. Bu yöntemin özellikle bir evin birkaç dönümlük araziler içinde evlerin kurulduğu Muğla'nın Kara bağlar Yaylası'nda yerleşmesi için çalışmalar devam etmektedir.

Evsel yaş atıkları bertaraf etmenin diğer bir yolu da çöp öğütme makinelerini evlerde kullanmaktır. Ancak, Muğla'da bu yönlü bir çalışmaya gitmek henüz düşünce aşamasındadır. Ancak, çöplerin kentsel mekanlar açısından ortaya çıkardığı zararı en aza indirmek için, kentteki çöp bidonları ve konteynırlar kaldırılmış ve çöp saati uygulamasına geçilerek görüntü kirliliği önlenerek  kent estetiğine katkı sağlanmıştır.

Fosseptik Atıkların Bertarafı    

Muğla'da kanalizasyon sistemi bulunmamaktadır. Ülkemizde 3225 Belediyenin 310'unda standartlara uygun kanalizasyon bulunuyor. Kanalizasyonu bulunan belediyelerin ise yalnızca 123 tanesinde arıtma tesisi bulunmaktadır.⁵ Bu belediyelerin Diğer belediyeler atık sularını herhangi bir arıtma işlemine tabi tutmadan deniz, göl ve nehirlere bırakmaktadırlar. Arıtma tesisi bulunan belediyelerin çoğu da işletme maliyeti ile enerji pahalılığını gerekçe göstererek arıtma tesislerini çalıştırmamaktadır.

Arıtması olmayan varsa da çalıştırılmayan kanalizasyon şebekelerinin yararlan kanımca tartışma konusudur. Kanalizasyonu olmayan yerleşim birimlerinde yaygın olarak fosseptik çukuru uygulaması yapılmaktadır. Buralarda fosseptik atıklarının rasgele yerlere boşaltıldığı bilinmektedir.

Bu olumsuzluğu ortadan kaldırmak için Dokuz Eylül Üniversitesi'nden Prof Dr. AdnanAKYARLI’ nın önerdiği, fosseptik atıklarının kireçle bertarafinı öngören sistem (bio-stabilizasyon), Öztüre Holdinge Bağlı AKOKS Çevre Ekipmanlar A. Ş. tarafindan AR-GE çalışması olarak yürütülmektedir. Bu çalışmanın uygulamalı olarak yürütülmesine Muğla Belediyesi Gönüllü olarak talip olmuş, altyapıyı oluşturmuş ve uygulamaya geçmiştir. Ortaya çıkan aksaklılar uygulama sırasında düzeltilmektedir.

Bu sistemin ana hatlarıyla çalışması şöyledir: Fosseptik çukurlarından vidanjör ile alınan atıklar, Bio-stabilzasyon sisteminin işleme ünitesine boşaltılmaktadır. Burada PH derecesinin 30 dakika süreyle 12'de tutulabilmesi için yeterli miktarda kireç ilavesi yapılmakta ve karıştırılmaktadır. Böylece kötü kokulardan ve mikroplardan arındırılan su ayrı bir havuza alınıyor, dipte biriken katı ile sıvı atıkların gübre olarak kullanılması imkanı var. 12 PH lı suyu nötralize etmek için belirlenen miktarda asit ilave edilmekte böylece olası zararların ortaya çıkması engellenmektedir.

Sistem Muğla Belediyesi Çevre Temizlik Müdürlüğünce işletilmekte, ayrıca Muğla Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Kimya Bölümünce katı atık ve suya yönelik ölçme işlemleri yapılmaktadır. Bunun yanında Aydın Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim elemanlarınca, katı atığın gübre değeri ve ortaya çıkan gübrenin ağırlıklı olarak ne tür bitkiler için daha yaralı olduğu yönünde çalışmalar yapılmaktadır.

SONUÇ

Yukarıda yapılan açıklamalarda görüldüğü gibi, kentte üretilen miktarını kaynağında ayırarak, önemli miktarda azaltmak, hatta uygun yapıya sahip konutlar için sıfıra yaklaştırmak mümkündür. Dolayısıyla "Çöpsüz ve çöplüksüz kent" düşüncesi hayal değildir. Kentsel atıkların bertaraf için, çok pahalı teknolojik yatırımlar yerine, birey ve evler üzerinde yoğunlaşıp çöp miktarının azaltılması yönünde çalışmalar yapılması daha rasyonel bir çözüm olarak görülmektedir. Bu konuda belediyelere büyük sorumluluklar düşmektedir. Üniversitelerin de bu konudaki çalışmaları bilimsel olarak desteklemesi çalışmaları geliştirmekte ve zenginleştirmektedir.

iletisim@gerikazanim.org
Copyright ©2005 Geri Kazanım